InfrastrukturaMiesięcznik

wtorek, 04 kwiecień 2017 20:25

Od tradycji do innowacyjności

Michał Rogoziński

Firmy działające na terenie Opolszczyzny mogą liczyć na finansowe wsparcie od państwa, jeśli działają w obszarze inteligentnych specjalizacji, których rozwój jest priorytetem.

Regionalne Strategie Innowacji Województwa Opolskiego będą obowiązywały jeszcze przez niecałe cztery lata, do 2020 r. To właśnie w tym programie zostały wskazane inteligentne specjalizacje Opolszczyzny. Priorytetem było znalezienie takich obszarów, które są charakterystyczne dla regionu, a zarazem posiadają własne tradycje – niezwykle istotne jest bowiem nabyte doświadczenie oraz jak największe szanse rozwoju. Program obejmuje również potencjalne inteligentne specjalizacje związane z procesami oraz produktami ochrony zdrowia. W jakim celu? Chodzi tutaj głównie o planowane przez województwo opolskie działania mające poprawić sytuację demograficzną. Największy nacisk został jednak położony na innowacje. Tylko w taki sposób zarówno Polska, jak i cała Unia Europejska będą mogły konkurować z gospodarką Stanów Zjednoczonych czy Japonii. Z tego powodu region musi samodzielnie wytwarzać myśl technologiczną, a nie tylko być rynkiem zbytu dla produktów z innych państw. I właśnie inteligentne specjalizacje mają być ku temu motorem napędowym.

Realizacja strategii

Okolicznością sprzyjającą realizacji strategii innowacji jest koncentracja polityki rozwoju regionu na wsparciu inwestycji w kluczowych obszarach. Ważne są również wykorzystanie głównych atutów regionu do stworzenia przewagi konkurencyjnej oraz wsparcie w komercjalizacji. Innowacje mają również zachęcić do finansowania sektor prywatny i zaangażować społecznych partnerów do badań oraz rozwoju. Dzięki temu możliwe będzie zwiększenie konkurencyjności województwa opolskiego w stosunku do innych regionów, co jest niezwykle ważne. Komisja Europejska wskazała bowiem, że Opolszczyzna, licząca około miliona mieszkańców, należy do grupy słabych innowatorów. Słabości regionu dotyczą głównie uwarunkowań koniecznych dla rozwoju gospodarki opartej na wiedzy, działalności podmiotów tworzących regionalną sieć innowacji oraz efektów gospodarowania.

Mimo powyższych zarzutów dla regionu pozytywnie wypada wyraźny wzrost wykształcenia mieszkańców, a krajowe badania wskazują, że poziom innowacyjności Opolszczyzny jest klasyfikowany jako średni, a nie słaby. Bez wątpienia w województwie aktywnie działają podmioty, które wspierają rozmaite komercjalizacje badań. Główny ośrodek innowacyjności jest podzielony pomiędzy dwa miasta: Opole oraz Kędzierzyn-Koźle. To tam koncentruje się najważniejsza działalność badawczo-rozwojowa oraz większość działań.

Kryteria wyboru

Metodą identyfikacji regionalnych specjalizacji była analiza transferu wiedzy. Założono, że inteligentne specjalizacje istnieją wówczas, gdy określona techno­logia zaistnieje równocześnie w trzech fazach: jest obiektem badań w sektorze B+R, stanowi pilotażowy przedmiot przedsiębiorstwa w regionie i jest upowszechniana jako transakcja kupna-sprzedaży na rynku regionalnym oraz ponadregionalnym. Potencjalne specjalizacje muszą spełniać dwa ze wspomnianych trzech wymogów, z kolei realizacja tylko jednego z nich dyskwalifikuje daną technologię. Ostateczna analiza pozwoliła zidentyfikować kluczowe branże, dzięki którym region uzyskuje przewagę konkurencyjną, a dalsze analizy pozwoliły utworzyć hierarchię oraz określić poszczególne obszary:

  1. chemiczny;
  2. budowlany;
  3. maszynowy i elektromaszynowy;
  4. paliwowo-energetyczny;
  5. rolno-spożywczy;
  6. drzewno-papierniczy, w tym przemysł meblarski;
  7. metalowy i metalurgiczny;
  8. transport i logistyka;
  9. usługi medyczne i rehabilitacyjne;
  10. usługi turystyczne;
  11. usługi edukacyjne;
  12. przemysł lekki;
  13. usługi finansowe;
  14. handel.

Inteligentne specjalizacje

W oparciu o wymienione obszary, charakteryzujące się najwyższym priorytetem w regionie, zostały utworzone inteligentne specjalizacje województwa opolskiego. Pierwsza z nich to technologie chemiczne. Obejmuje ona zarówno otrzymywanie materiałów polimerowych, jak i chemię organiczną, specjalistyczną, a także surowce odnawialne. Dzięki temu istnieje szansa na podniesienie jakości nawozów, rozcieńczalników, środków czyszczących czy dodatków stosowanych w przemyśle.

Druga inteligentna specjalizacja to zrównoważone technologie budownictwa i drewna. Chodzi tutaj zarówno o budownictwo niskoenergetyczne, jak i technologie cementu, wapna oraz betonu. Nowoczesne materiały oraz procesy mają szansę zoptymalizować zużycie energii budynków, zredukować zanieczyszczenia oraz zwiększyć wykorzystanie biomasy.

Trzecia specjalizacja to szeroko pojęty przemysł maszynowy i metalowy. Priorytetem są układy napędowe o obniżonej emisji substancji szkodliwych, a także projektowanie i wytwarzanie maszyn, które charakteryzują się oszczędnością energii oraz są nowoczesną alternatywą dla obecnych rozwiązań. Uzupełnienie stanowi technologia metali, czyli specjalistyczne konstrukcje, komponenty, części i podzespoły wraz ze sposobem ich łączenia.

Czwarta specjalizacja skupia się na technologii przemysłu energetycznego, a w szczególności na wytwarzaniu i zarządzaniu energią. Priorytetowo są traktowane wysokosprawne i niskoemisyjne metody wytwarzania energii, źródła alternatywne, ale równie ważna jest technologia silników oraz wysokich napięć podwyższająca sprawność.

Piąta inteligentna specjalizacja to procesy rolno-spożywcze skupiające się na produkcji roślinnej i przetwarzaniu żywności.

Dodatkowo została również wskazana specjalizacja potencjalnie inteligentna – są to procesy i produkty ochrony zdrowia i środowiska. Obejmuje ona szeroko pojętą ochronę zdrowia, rozwój nowoczesnej infrastruktury, produktów i usług. Dodatkowo wyróżniono zintegrowany przestrzennie regionalny produkt turystyczny wykorzystujący potencjał infrastruktury kulturalnej i sportowej, uzupełniony o organizację przyjaznego dla środowiska systemu terminali przeładunkowych.

Dzięki wyróżnionym specjalizacjom, posiadającym swoje tradycje i ogromny potencjał, Opolszczyzna ma szansę stać się regionem bardziej konkurencyjnym. Z pewnością skorzystają na tym również przedsiębiorcy.   

Dział: Regiony
poniedziałek, 02 styczeń 2017 19:46

Rozwój inteligentnych specjalizacji dzięki dotacjom

Michał Rogoziński

Ruszyły kolejne konkursy o uzyskanie dofinansowania do inteligentnych specjalizacji na terenie Małopolski. Przedsiębiorcy jednorazowo mogą otrzymać nawet kilkanaście mln zł na rozwój swojej firmy. Na te dodatkowe pieniądze może liczyć aż siedem branż.

Szczegółowy opis specjalizacji został opracowany przez Grupy Robocze ds. Małopolskich Inteligentnych Specjalizacji. Grupy Robocze reprezentują przedsiębiorstwa oraz innych uczestników systemu innowacji, co ma pomóc w dostosowaniu regionalnej polityki rozwoju innowacyjności do potrzeb przedsiębiorstw, uczelni, jednostek badawczo-rozwojowych oraz otoczenia biznesu. Grupy zostały powołane przez Zarząd Województwa Małopolskiego uchwałą nr 755/15 z dnia 18 czerwca 2015 r. Zgodnie z zapisami Regionalnej Strategii Innowacji Województwa Małopolskiego 2014–2020 Grupy Robocze razem z Małopolską Radą Innowacji stanowią główny element systemu, w ramach którego kontynuowany jest proces przedsiębiorczego odkrywania w regionie.

– Wyznaczając inteligentne specjalizacje Małopolski, ściśle współpracowaliśmy z przedsiębiorcami, pracownikami naukowymi, instytucjami otoczenia biznesu, jak i z tymi, którzy korzystają z innowacji. W podjęciu ostatecznej decyzji wzięto też pod uwagę wyniki szeroko zakrojonych badań, specjalistycznych analiz czy prognoz. Praca nad określeniem tych dziedzin trwała blisko cztery lata, nie ma więc mowy o żadnej przypadkowości – podkreśla marszałek Małopolski Jacek Krupa.

Jak dodaje, zgodnie z wytycznymi Komisji Europejskiej do 2020 r. będzie prowadzony cykliczny monitoring specjalizacji, który w razie potrzeby pozwoli na aktualizację ich katalogu.

Pracując nad szczegółowym opisem małopolskich inteligentnych specjalizacji, Grupy Robocze korzystały z kilku źródeł. Zaliczały się do nich m.in. opisy obszarów technologicznych Krajowych Inteligentnych Specjalizacji oraz badania zawarte w dokumencie pt. „Analiza weryfikacyjna obszarów inteligentnej specjalizacji regionalnej województwa małopolskiego”. Pomocne było również przypisanie kodów PKD dla dziedzin specjalizacji regionalnej Małopolski, które zostały przygotowane w ramach opracowania „Charakterystyka dziedzin wytyczonych przez inteligentną specjalizację regionu”. Ponadto analizie zostały poddane technologie przyszłości (foresight technologiczny), opisane w raporcie: „Perspektywa technologiczna Kraków – Małopolska 2020”.

Branże przyszłości

W województwie małopolskim zostało wyodrębnionych siedem inteligentnych specjalizacji.

Pierwszą z nich jest nauka o życiu (Life Science). Ta inteligentna specjalizacja obejmuje dwa łańcuchy wartości opisujące procesy rozwoju innowacji opartych na wiedzy z dziedziny biotechnologii i life science. Definiują one potencjał strategiczny regionu: zdrowie i jakość życia (czyli produkty i technologie stosowane w profilaktyce, diagnostyce, leczeniu i rehabilitacji chorób ludzi i zwierząt) oraz biogospodarkę (są to półprodukty i produkty wykorzystywane do produkcji farmaceutyków, kosmetyków, żywności, materiałów i energii).

Drugą inteligentną specjalizacją jest energia zrównoważona, która obejmuje m.in. obszary usprawnienia systemu przesyłu, dystrybucji i magazynowania energii. Aby udoskonalić ich funkcjonowanie, należy wprowadzić nowe, inteligentne technologie oraz sieci energetyczne, a także zapewnić lepsze wsparcie techniczne w zakresie nowych rozwiązań.

Trzecią branżą są technologie informacyjne i komunikacyjne, które obejmują aż 15 dziedzin, m.in.: technologie inżynierii medycznej; innowacyjne technologie, procesy i produkty sektora rolno-spożywczego i leśno-drzewnego; technologie informatyczne wspomagające produkcję żywności wysokiej jakości; systemy inteligentnego projektowania i zarządzania budynkami; sensory (w tym biosensory) i inteligentne sieci sensorowe; automatyzację i robotyzację procesów technologicznych.

Czwartą specjalizacją jest chemia. Ta dziedzina obejmuje w szczególności programy zmierzające do implementacji nowych związków, materiałów i technologii chemicznych, w tym rozwiązań z dziedziny inżynierii chemicznej, w obszarach związanych z ochroną zdrowia, rolnictwem, przemysłem rolno-spożywczym, drzewnym i celulozowo-papierniczym. Małopolska liczy też na wykorzystanie chemii w obszarze biologii i środowiska, w energetyce, przy surowcach naturalnych oraz przy gospodarowaniu odpadami. Chemia ma również wspomóc budownictwo i transport, nanotechnologię oraz sensory.

Piątą inteligentną specjalizacją jest produkcja metali i wyrobów metalowych oraz wyrobów z mineralnych surowców niemetalicznych. Obejmuje ona badania i rozwój głównie technologii wytwarzania, jak i kształtowania materiałów opierających się na tworzywach metalicznych i ceramicznych, zagospodarowywaniu odpadów, wyrobisk czy pozyskiwaniu surowców.

Spośród stricte technicznych branż wśród inteligentnych specjalizacji znalazł się przemysł maszynowy i elektrotechnika. Specjalizacja ta skupia się na produkcji o największym potencjale innowacyjnym – chodzi tu głównie o wytwarzanie wyrobów elektronicznych, optycznych, urządzeń elektrycznych i mechanicznych, a także o produkcję pojazdów, środków transportu oraz ich komponentów.

Małopolska nie zapomniała również o tzw. przemysłach kreatywnych i czasu wolnego. Pod tą nazwą kryją się aktywności, które mają swoje źródło w indywidualnej kreacji, zdolnościach oraz talencie i mają potencjał tworzenia dobrobytu oraz miejsc pracy, dzięki produkcji i eksploatacji własności intelektualnej. Są to np. projektowanie graficzne i wzornictwo przemysłowe (design), a także gry komputerowe i oprogramowanie.

Dla kogo dodatkowe fundusze?

Przedsiębiorcy, którzy działają w dziedzinach związanych z inteligentnymi specjalizacjami Małopolski, mogą ubiegać się o dodatkowe środki na technologiczny i innowacyjny rozwój swojego biznesu. To także wsparcie dla firm inwestujących w badania i rozwój oraz dla uczelni i centrów badawczych.

– Wysokość kwoty wsparcia, o jaką mogą starać się przedsiębiorcy, może wynieść nawet kilkanaście mln zł. Część konkursów już ruszyła, kolejne będziemy ogłaszać w pierwszym półroczu obecnego roku. Ciągle jest więc szansa, żeby zdobyć środki na rozwój swojej firmy – zachęca wicemarszałek Stanisław Sorys.

Przypomnijmy, że regionalne inteligentne specjalizacje są wymagane przy ubieganiu się o dofinansowanie w ramach pierwszej osi priorytetowej (Gospodarka wiedzy) Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Małopolskiego na lata 2014–2020, z kolei w trzeciej osi priorytetowej (Przedsiębiorcza Małopolska) są dodatkowym autem.

Dział: Regiony
środa, 02 listopad 2016 20:05

Trzy filary rozwoju

Michał Rogoziński

Lubuskie kładzie szczególny nacisk na podniesienie innowacyjności regionu przez rozwój inteligentnych specjalizacji. Określono cele operacyjne i wyróżniono branże, które mają stać się motorem napędowym województwa.

Jednym z priorytetów Lubuskiego jest dostosowanie systemu edukacji do potrzeb rynku, szczególnie w dziedzinach wpisujących się w inteligentne specjalizacje. Chodzi tu przede wszystkim o poprawę dostępności wyposażenia technicznego, które jest niezbędne do kształcenia zawodowego odpowiadającego potrzebom rynku.

– Zależy nam na wspieraniu rozwoju uczniów w zakresie kreatywności i innowacyjności – mówi Elżbieta Anna Polak, marszałek województwa lubuskiego. – Istotne jest również promowanie współpracy przedsiębiorców i szkół kształcenia ustawicznego odpowiadającej potrzebom rynku oraz udział przedsiębiorstw w programach.

To pierwszy z trzech celów operacyjnych regionu. Kolejny skupia się na zwiększeniu proinnowacyjności przedsiębiorstw. Można tutaj wyróżnić kilka działań strategicznych. Plan przewiduje m.in. zachęcanie do zachowań innowacyjnych przez współfinansowanie prac B+R. Przedsiębiorstwa mogą również liczyć na wsparcie doradcze i szkoleniowe oraz działania ukierunkowane na pozyskiwanie doświadczeń: misje, wizyty studyjne i dobre praktyki.

– Wspieramy wykorzystywanie przez przedsiębiorstwa instrumentów ochrony własności intelektualnej oraz motywujemy je do procesu przedsiębiorczego odkrywania. Zależy nam na wzmocnieniu współpracy międzybranżowej – podkreśla Polak.

Ostatni cel operacyjny dotyczy rozwoju szeroko pojętych inwestycji w innowacje. Region premiuje wszystkie działania, które są realizowane w partnerstwie, oraz działalność innowacyjną. Władzom zależy na rozwoju w przedsiębiorstwach działów B+R, a także laboratoriów, które zostaną doposażone w specjalistyczny sprzęt i oprogramowanie projektowe. W uzyskaniu dofinansowań mają pomóc przede wszystkim uproszczone procedury aplikowania o środki, ale również stosowanie systemu popytowego na badania realizowane przez sektor nauki.

Program rozwoju innowacji

„Program Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego” został przyjęty przez Zarząd Województwa Lubuskiego 26 lipca 2016 r. Jest dokumentem wypełniającym warunek wstępny dla Celu Tematycznego 1, Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w okresie 2014–2020 i ma charakter strategiczno-wdrożeniowy. Jego realizacja wymaga kontynuacji procesu przedsiębiorczego odkrywania oraz współpracy na poziomie instytucjonalnym, w ramach Urzędu Marszałkowskiego Województwa Lubuskiego. PRI WL musi być również regularnie aktualizowany, co najmniej raz w okresie programowania.

Efektem wdrożenia PRI WL powinno być podniesienie innowacyjności i konkurencyjności regionu dzięki rozwojowi nowych przewag w ramach wybranych obszarów inteligentnej specjalizacji. Będą one osiągnięte zarówno przez zwiększanie wartości dodanej w sektorach tradycyjnie obecnych w regionie, jak i przez inwestycje w rozwój nowych, innowacyjnych i dynamicznie rozwijających się branż.

Komisja Europejska po przeanalizowaniu PRI WL 5 sierpnia 2016 r. uznała za spełniony ex ante warunek dotyczący inteligentnych specjalizacji oraz budowy systemu wdrażania. Jest to warunek niezbędny m.in. do uruchomienia środków z Regionalnego Programu Operacyjnego – Lubuskie 2020, w Osi Priorytetowej 1, Gospodarka i innowacje.

– Program zawiera m.in. wnioski z ogólnej diagnozy regionu, inteligentne specjalizacje wraz z opisem przedsiębiorczego odkrywania oraz wizję rozwoju całego regionu, włącznie z głównymi priorytetami – wyjaśnia Polak.

Poza tym w dokumencie znajdują się informacje o systemie celów i działań strategicznych, zarówno o charakterze horyzontalnym, jak i specyficznym dla poszczególnych obszarów. Zawiera on ponadto wzmianki na temat systemu wdrażania, zasad monitoringu i ewaluacji oraz założeń systemu finansowania PRI WL.

Inteligentne specjalizacje...

W ramach inteligentnych specjalizacji zostały także wyróżnione trzy branże.

Pierwsza dotyczy zielonej gospodarki oraz ekoinnowacji. Obejmuje technologie środowiskowe, w tym m.in. produkty, procesy technologiczne, usługi, koncepcje i działania, które powodują mniejsze obciążenie środowiska naturalnego. Zalicza się do niej również biogospodarkę, obejmującą wszystkie sektory i związane z nimi usługi, które produkują, przetwarzają lub wykorzystują zasoby biologiczne w rozmaitej formie.

– Ekoinnowcje i zielona gospodarka to wysoko zaawansowane usługi środowiskowe, komplementarne w stosunku do obszaru technologicznego, obejmujące przede wszystkim usługi laboratoryjne oraz projektowe – tłumaczy Polak. – Do tej inteligentnej specjalizacji zaliczają się też inne branże wspomagające, takie jak: sektor ICT, przemysł metalowy, świadczący usługi dla obszaru technologii i usług środowiskowych, oraz procesy logistyczne.

Druga branża promuje ekorozwój, czyli skupia się na zdrowiu i jakości życia. Chodzi tutaj przede wszystkim o rozwój metod leczenia na bazie technologii medycznych oraz aparatury medycznej, a także o wysoko zaawansowane usługi medyczne obejmujące profilaktykę i rehabilitację. Ta gałąź to także turystyka zdrowotna, bezpieczna żywność oraz branże powiązane: sektor ICT, przemysł metalowy, procesy logistyczne (np. dystrybucja i magazynowanie).

Ostatnia inteligentna specjalizacja w Lubuskiem jest z kolei reprezentowana przez innowacyjny przemysł i zrównoważony rozwój. Branżę tworzą przede wszystkim inteligentne media i infotainment, ale również Internet rzeczy, inteligentne technologie przemysłowe i tak powszechne w ostatnim czasie zabezpieczenie wrażliwych danych. Region kładzie też nacisk na inne rodzaje produkcji.

– Wyróżniliśmy przemysł metalowy, czyli przedsiębiorstwa produkujące maszyny, urządzenia, zespoły i części metalowe oraz konstrukcje – mówi Polak. – Oprócz tego trzecia inteligentna specjalizacja skupia się na przemyśle motoryzacyjnym, wydobywczym, energetycznym oraz drzewnym, meblarskim i papierniczym – dodaje.

Trzy zróżnicowane sektory oraz ściśle określone cele operacyjne mają za zadanie podnieść innowacyjność regionu oraz przyspieszyć dalszy rozwój, na czym z pewnością skorzystają nie tylko przedsiębiorcy.  

Dział: Regiony
poniedziałek, 21 marzec 2016 14:29

Złote branże Dolnego Śląska

Władze wojewódzkie wpisały sześć dziedzin do „Ram strategicznych na rzecz inteligentnych specjalizacji Dolnego Śląska”. Wykorzystując wsparcie unijnych funduszy, mają one stać się lokomotywami postępu nauki i gospodarki.

Dział: Regiony
poniedziałek, 23 maj 2016 09:23

Cztery branże przyszłości

Potencjał innowacyjny województwa lubelskiego został poddany analizie. Po wyodrębnieniu obszarów inteligentnych specjalizacji określono wyzwania i uwarunkowania oraz kierunki rozwojowe regionu. Firmy, które będą działać w wyróżnionych branżach, mają szansę na uzyskanie wsparcia finansowego.

Dział: Regiony
czwartek, 10 grudzień 2015 00:00

Śląsk interdyscyplinarny

Olbrzymie nakłady na inwestycje w przemyśle to tylko jedno z narzędzi pobudzania rozwoju całego regionu śląskiego. O nowym podejściu do polityki proinnowacyjnej opartej na regionalnych specjalizacjach, o zachętach dla inwestorów oraz budowaniu segmentu nowoczesnych usług dla biznesu mówi Barbara Szafir, zastępca dyrektora Wydziału Rozwoju Regionalnego Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego, w rozmowie z Marzeną Zbierską.

Dział: Regiony
poniedziałek, 16 luty 2015 00:00

Wydanie nr 1-2/2015 Infrastruktury

Końcówka zeszłego roku przyniosła nowe spojrzenie na drogownictwo jako na branżę skupiającą młodych i prężnych menedżerów. Przy okazji pokazywania rozwoju regionów o plany inwestycyjne pytaliśmy również oddziały Generalnej Dyrekcji. Przyjrzeliśmy się działom technologii i rozwiązaniom sprawdzonym na danym terenie.

Dział: Aktualności
poniedziałek, 22 grudzień 2014 00:00

Innowacyjny potencjał nadmorskiego regionu

W obszarach regionalnych specjalizacji Pomorza Zachodniego nietrudno doszukać się typowo morskich branż. Zakładany jest rozwój rolnictwa i rybołówstwa opartego na wykorzystaniu zasobów naturalnych, techniki morskiej, sektora stoczniowo-metalowego oraz turystyki uzdrowiskowej.

Bałtycka bryza ma jednak przywiać jeszcze coś więcej. Zachodniopomorskie chce odkryć swe szanse także w teleinformatyce, IT oraz usługach badawczych.

Dział: Regiony
środa, 17 grudzień 2014 00:00

Wydanie nr 11-12/2014 Infrastruktury

Tradycyjnie w grudniowym wydaniu „Infrastruktury” dokonujemy podsumowań roku. Zapytaliśmy przedstawicieli zarówno administracji, wykonawców, jak i producentów materiałów, jaki był dla nich mijający rok i co prognozują na kolejny.

Dział: Aktualności

Pomorze chce się specjalizować w technologiach informacyjnych, Wielkopolska w przemyśle meblarskim, Warmia i Mazury stawiają na ekonomię wody, w centralnej Polsce ma się rozwinąć przemysł włókienniczy, a podkarpackie wybrało lotnictwo i kosmonautykę. Krajowe Inteligentne Specjalizacje to gałęzie gospodarki, w obrębie których mają powstawać projekty dofinansowywane przez Unię Europejską. Tym sposobem nauka i biznes osiągną wspólny cel
– fundusze na innowacje.

Dział: Regiony

Logowanie